POChP: co to jest, skąd się bierze i dlaczego wykrywa się ją późno

Dlaczego rozpoznanie zwykle spóźnia się o lata?

Bo początek choroby wygląda dokładnie tak, jak większość ludzi wyobraża sobie zwykłe konsekwencje palenia: poranny kaszel z odksztuszaniem i zadyszka na schodach. Żaden z tych objawów nie boli, żaden nie pojawia się nagle, oba narastają na tyle wolno, że organizm zdąży się do nich przystosować.

Przystosowanie polega na cichym ograniczaniu wysiłku. Człowiek wybiera windę, parkuje bliżej wejścia, rezygnuje z dłuższych spacerów i przez to nie dochodzi do sytuacji, w której duszność byłaby dotkliwa. Subiektywnie nic się nie dzieje, obiektywnie rezerwa oddechowa maleje z roku na rok.

Skutek jest taki, że pierwszym momentem zderzenia z chorobą bywa dopiero zaostrzenie po infekcji, a więc epizod, w którym pacjent nagle nie może wykonać czynności wykonywanej wczoraj. Wtedy ubytek czynności płuc jest już zwykle znaczny.

Co właściwie ulega uszkodzeniu w płucach?

Dwie struktury naraz. Po pierwsze oskrzela, w których toczy się przewlekłe zapalenie: ściana grubieje, gruczoły produkują więcej śluzu, a rzęski odpowiedzialne za oczyszczanie przestają nadążać. Stąd kaszel i odksztuszanie.

Po drugie pęcherzyki płucne, czyli miejsce wymiany gazowej. Ich ściany ulegają zniszczeniu, sąsiadujące pęcherzyki łączą się w większe przestrzenie, przez co powierzchnia wymiany maleje, a płuco traci sprężystość. To zjawisko nazywa się rozedmą.

Utrata sprężystości ma nieoczywisty skutek: drobne oskrzeliki zapadają się w czasie wydechu, powietrze zostaje uwięzione w płucach, a klatka piersiowa pracuje w stanie stałego rozdęcia. Dlatego chory czuje, że nie może się wypuścić, a nie że nie może nabrać powietrza.

Czy to to samo co rozedma i przewlekłe zapalenie oskrzeli?

POChP jest nazwą obejmującą wspólny efekt obu tych procesów, czyli utrwalone ograniczenie przepływu powietrza. Przewlekłe zapalenie oskrzeli opisuje objawy, konkretnie kaszel z odksztuszaniem utrzymujący się przez dłuższy czas w kolejnych latach. Rozedma opisuje zmianę w budowie płuca.

U większości chorych występują oba procesy, tylko w różnych proporcjach. Jeden pacjent będzie miał na pierwszym planie kaszel z obfitą wydzieliną, inny przede wszystkim duszność bez większego odkrztuszania.

Rozróżnienie ma znaczenie kliniczne, ale dla pacjenta ważniejszy jest wniosek praktyczny: te trzy pojęcia nie są synonimami i to, co usłyszy w gabinecie, opisuje jego indywidualny obraz choroby, a nie inną jednostkę.

Kto choruje, jeśli nigdy nie palił?

Dym tytoniowy odpowiada za zdecydowaną większość przypadków, ale nie za wszystkie. Znaczenie mają ekspozycje zawodowe: pyły organiczne i nieorganiczne, opary, dymy i gazy drażniące, spotykane w budownictwie, górnictwie, rolnictwie, przemyśle chemicznym i przetwórstwie.

Do tego dochodzi bierne palenie, zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego oraz dym ze spalania biomasy w źle wentylowanych pomieszczeniach. Osobną, rzadką przyczyną jest wrodzony niedobór alfa-1 antytrypsyny, o którym myśli się zwłaszcza przy chorobie rozpoznanej w młodym wieku lub przy dodatnim wywiadzie rodzinnym.

Znaczenie mają też czynniki z początku życia: wcześniactwo, niska masa urodzeniowa, ciężkie i nawracające infekcje dróg oddechowych w dzieciństwie. One obniżają szczytową czynność płuc osiąganą w młodości, przez co późniejszy naturalny spadek szybciej doprowadza do objawów.

Jak stawia się rozpoznanie?

Podstawą jest spirometria wykonana po podaniu leku rozszerzającego oskrzela. Chodzi o wykazanie, że ograniczenie przepływu powietrza utrzymuje się mimo takiego leku, czyli że nie jest w pełni odwracalne. Bez spirometrii rozpoznania POChP się nie stawia i nie da się go zastąpić samym opisem objawów.

Do tego lekarz zbiera wywiad ekspozycyjny, czyli historię palenia i narażeń zawodowych, ocenia nasilenie duszności i częstość zaostrzeń, bada pacjenta oraz zleca badania pomocnicze. Zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej służy głównie wykluczeniu innych przyczyn objawów, a badania krwi pomagają ocenić stan ogólny i choroby towarzyszące.

Skierowania na część tych badań, w tym na zdjęcie klatki piersiowej czy badania laboratoryjne, lekarz może wystawić po konsultacji zdalnej, jeżeli uzna je za uzasadnione. Samą spirometrię i badanie przedmiotowe wykonuje się na miejscu.

Czym POChP różni się od astmy, skoro objawy bywają podobne?

Najkrócej: astma jest zmienna i w dużym stopniu odwracalna, POChP jest postępująca i tylko częściowo odwracalna. W astmie między epizodami czynność płuc bywa prawidłowa, w POChP obniżenie utrzymuje się także w dobrym okresie.

Różni je też typowy wiek i tło. Astma często zaczyna się w dzieciństwie lub młodości i wiąże z alergią, POChP ujawnia się zwykle po czterdziestym roku życia u osoby z wieloletnią ekspozycją. Dobowy rytm objawów jest inny: astma budzi w nocy i nad ranem, POChP daje przede wszystkim poranny kaszel i duszność narastającą z wysiłkiem.

Te dwie choroby mogą jednak współistnieć u jednej osoby, zwłaszcza u wieloletniego palacza z astmą w wywiadzie. Rozstrzygnięcie należy do lekarza po komplecie badań, bo od tego zależy dobór leczenia.

Czy da się cofnąć powstałe zmiany?

Utrwalonego uszkodzenia pęcherzyków płucnych nie da się odwrócić. To trzeba powiedzieć wprost, bo obietnica cofnięcia zmian byłaby nieuczciwa. Można natomiast realnie wpłynąć na tempo, w jakim choroba postępuje, i na to, ile zaostrzeń wystąpi.

Najsilniejszym pojedynczym czynnikiem jest zaprzestanie palenia. Nie odbuduje ono zniszczonych pęcherzyków, ale spowalnia dalszy spadek czynności płuc i to niezależnie od wieku, w którym się je rzuci. Żadne leczenie farmakologiczne nie daje porównywalnego efektu.

Do tego dochodzą rehabilitacja oddechowa, aktywność fizyczna dopasowana do możliwości, dbałość o masę ciała i stan odżywienia oraz szczepienia ochronne przeciw chorobom układu oddechowego, które zmniejszają ryzyko zaostrzeń. Zakres i kolejność tych działań ustala lekarz prowadzący.

Co w tej chorobie da się załatwić bez wychodzenia z domu?

Kontynuację ustawionego leczenia, o ile jest już prowadzone i rozpoznanie postawione. Leki wziewne rozszerzające oskrzela oraz wziewne glikokortykosteroidy stosowane w POChP są wydawane z przepisu lekarza, a ocena zasadności kontynuacji należy do lekarza, który zapozna się z opisem zgłoszenia.

Zdalnie można też uzyskać skierowanie na badania kontrolne, jeżeli lekarz uzna je za zasadne, oraz uporządkować listę przyjmowanych preparatów. To ostatnie ma w POChP niebanalne znaczenie, bo pacjenci często leczą się równolegle z powodu chorób serca i nerek.

Nie da się zdalnie postawić pierwszego rozpoznania ani ocenić ciężkiego zaostrzenia. Narastająca duszność, zmiana charakteru odksztuszanej wydzieliny, gorączka lub gwałtowne pogorszenie tolerancji wysiłku to sytuacje wymagające pilnego kontaktu z lekarzem na miejscu. Historię swoich dokumentów sprawdzisz na Internetowym Koncie Pacjenta w serwisie pacjent.gov.pl.